भारतीय स्मरणीय वास्तू आणि संग्रहालयांना भेट देणाऱ्या पर्यटकांवर मीठवत ठेवणाऱ्या क्षणांचा ठसा ठेवण्यासाठी चिंतनशील स्मरणचिन्हांची गरज असते. आता यासाठी अभियांत्रिकीने सज्ज ASI (Archaeological Survey of India) नवीन उपक्रम सुरू करत आहे — म्हणजेच, “फक्त Made‑in‑India” स्मृतिचिन्हांचे स्टोअर्स ऐतिहासिक स्थळांवर उभारण्यात येणार आहे.
उद्दिष्ट: भारतीय संस्कृतीचं जतन + कारीगरांचा आर्थिक विकास
हा उपक्रम ASI च्या प्रकाशन काउंटरचे पुनर्रचनात्मक रूपांतरण म्हणून आरंभीत केला जातोय, जिथे पर्यटनस्थळांच्या दर्शनानंतर पर्यटकांना स्थानिक कला आणि हस्तकलेचे विविध पर्याय उपलब्ध होतील. स्थापत्य, पुतळे, नाणी, देवतांची प्रतिमा असे विविध स्मृतिचिन्ह समाविष्ट आहेत, आणि हा उपक्रम करागीरांना रोजगार उपलब्ध करून देणारा आहे.
प्रारंभिक स्थळे आणि त्यांच्या वैविध्यपूर्ण कलात्मक ओळखी
ASI ने सुमारे 55 ऐतिहासिक स्थळांची निवड केली आहे. यामध्ये:
- दिल्ली: रेड फोर्ट, कुतुब मीनार
- उत्तर प्रदेश: अकबरचा स्मारक / त tomb
- महाराष्ट्र: एळोरा लेणी
- मध्य प्रदेश: ग्वालियर किल्ला
- बंगाल: हजरदुआरी महाल
- केरळ: बेकेल किल्ला
- उत्तराखंड: रूद्रनाथ मंदिर
आणखी इतर अनेक ठिकाणांचा समावेश आहे.
या स्मृतिचिन्हांमधून पर्यटकांना त्यांच्या पर्यटनाचा सांस्कृतिक अनुभव घेऊन जाण्यासाठी अर्थपूर्ण खरेदीची संधी उपलब्ध होणार आहे, तर त्याचबरोबर स्थानिक हस्तकला आणि परंपरा जतन होण्यास मोठे योगदान मिळणार आहे.
लोकल हस्तकला — अतिशय खास, भारताच्या विविध कोपऱ्यातून
भारतातील विविध विकसनशील हस्तकलेची उदाहरणे पर्यटकांना या स्टोअर्सद्वारे भेटू शकतात:
- बिदरीवर्क (Bidriware): कर्नाटकातील चांदीच्या जडण-घडणीत जटिल नक्षीकाम.
- चम्बा रुमाल (Chamba Rumal): हिमाचलातून सुपीक कापडावर नाजूक काढकाम, GI प्रमाणाकृत.
- धोक्रा (Bastar Dhokra): लोखंड आणि ताम्रातलावर हस्तशिल्पन, GI उपक्रमाद्वारे संरक्षण.
- जळमकरी (Kalamkari): आंध्रप्रदेशातील शिल्पकला, दोन्ही प्रकारातील GI प्रमाणपत्राबरोबर.
- जायपूर ब्लू पॉटर्री (Blue Pottery) आणि मायसूर अगरबती (Mysore Agarbathi) सारख्या हस्तकलेचे वैशिष्ट्यपूर्ण ठिकाणं.
पर्यटन + उद्योग = सांस्कृतिक उत्कर्ष
हा उपक्रम फक्त स्मरणचिन्हांपुरताच मर्यादित नाही. त्याचा उद्देश सांस्कृतिक ओळख वाढविणे, स्थानिक कारीगरांना आर्थिक आधार देणे, आणि आधुनिक तंत्रज्ञानाचा शेवटचा वापर करून हस्तकलेचे संवर्धन करणे आहे. हे एक स्वतःच्या पायावर उभे राहणारे तंत्र तयार करते: कारीगर, परंपरा आणि पर्यटन — तिन्ही एकत्र येऊन समृद्धीची एक नवी कडी निर्माण करू शकतात.